केमोथेरपी ही कर्करोगाच्या रुग्णांवर उपचार करण्यासाठी वापरली जाणारी एक वैद्यकीय प्रक्रिया आहे. हा एक औषधोपचार आहे जो इंजेक्शन आणि IVS (शिरेवाटे) द्वारे शरीरात दिला जातो. केमोथेरपीमध्ये शक्तिशाली जीवनसत्त्वयुक्त औषधे असतात, जी शरीरातील कर्करोगाच्या पेशी नष्ट करतात. व्यक्तींमध्ये अनेक असामान्य पेशी तयार होणे हे कोणत्याही प्रकारच्या कर्करोगाचे मुख्य कारण आहे. म्हणूनच, वैद्यकीय तज्ञ रुग्णाची स्थिती आणि आजाराचा टप्पा तपासल्यानंतरच केमोथेरपी उपचाराचा पर्याय निवडतात.

केमोथेरपी ही कर्करोगास कारणीभूत पेशी कमी करण्याची एक प्रभावी पद्धत आहे, तथापि, त्याचे दुष्परिणाम देखील होऊ शकतात. जेव्हा अस्वास्थ्यकर पेशींची अतिवाढ होते आणि त्या अनियंत्रितपणे विभाजित होतात, तेव्हा या स्थितीमुळे अनेक आरोग्य समस्या निर्माण होतात, ज्या कर्करोगाच्या लक्षणांमधून ओळखल्या जातात. केमोथेरपी त्या पेशींना नष्ट करते आणि त्यांची वाढ थांबवते. डॉक्टर रुग्णाच्या स्थितीनुसार शस्त्रक्रियेपूर्वी आणि नंतर हा कर्करोग उपचार लागू करू शकतात.

केमोथेरपीचे प्रकार

कर्करोगाच्या रुग्णांमध्ये शरीरात तयार होणाऱ्या आणि कर्करोगाच्या पेशी निर्माण करणाऱ्या हानिकारक पेशींची कार्यक्षमता नष्ट करण्यासाठी केमोथेरपीचा वापर केला जातो. केमोथेरपीचे विविध प्रकार आहेत, जे खाली नमूद केले आहेत:

पद्धतशीर केमोथेरपी

ही एक सुप्रसिद्ध केमोथेरपी पद्धत आहे, ज्यामध्ये रुग्णाला गोळ्या आणि शिरांमध्ये इंजेक्शनच्या स्वरूपात औषधांचे मिश्रण दिले जाते. त्यानंतर, औषधांवर प्रक्रिया सुरू होते आणि ती रक्ताद्वारे पेशींपर्यंत पोहोचतात. या प्रणालीगत पद्धतीमध्ये केमोथेरपी औषधांचा वापर केला जातो, ज्यामुळे आजाराचा प्रसार शरीराच्या इतर भागांपर्यंत पोहोचण्यापासून रोखला जातो.

प्रादेशिक केमोथेरपी

हे केमोथेरपी उपचार शरीराच्या ज्या विशिष्ट भागात कर्करोग असतो, त्यावर थेट लागू केले जातात. उदाहरणार्थ, जर एखाद्याला अंडाशयाचा कर्करोग झाला असेल, तर डॉक्टर पेशींना विशेषतः लक्ष्य करण्यासाठी ते पोटाच्या पोकळीत इंजेक्ट करतात. यामुळे दुष्परिणाम कमी होतात आणि शरीराच्या इतर भागांमध्ये कर्करोग पसरण्याची शक्यताही कमी होते.

Juडजुव्हंट केमोथेरपी

शरीरातील कर्करोगाच्या अस्वास्थ्यकर पेशी पुन्हा उद्भवण्याची शक्यता कमी करण्यासाठी शस्त्रक्रियेनंतर रुग्णाला हे दिले जाते. यामुळे सूक्ष्मदर्शकाखाली न दिसणाऱ्या आणि शस्त्रक्रियेनंतर शिल्लक राहिलेल्या पेशी काढून टाकल्या जातात. कर्करोग पुन्हा होण्याची शक्यता टाळणे हा या केमोथेरपीचा उद्देश आहे.

Neoadjuvant केमोथेरपी

या प्रकारची केमोथेरपी शस्त्रक्रियेपूर्वी ट्यूमरचा आकार आकुंचित करण्यासाठी दिली जाते, ज्यामुळे तो कमी करणे सोपे होते. अशाप्रकारे, ही केमोथेरपी डॉक्टरांचे काम सोपे करते आणि शस्त्रक्रियेच्या यशस्वी होण्याची शक्यताही वाढवते.

उपशामक केमोथेरपी

जेव्हा आजारावर मात करण्यासाठी उपचारांची गरज असते, तेव्हा लक्षणांपासून आराम देण्यासाठी आणि रुग्णाची प्रकृती सुधारण्यासाठी पॅलिएटिव्ह केमोचा वापर केला जातो. यामुळे वेदना आणि इतर लक्षणे व्यवस्थापित करण्यास मदत होते.

पारंपारिक केमोथेरपी

यामध्ये सतत वाढणाऱ्या आणि विभाजित होणाऱ्या कर्करोग निर्माण करणाऱ्या पेशींचा सामना करावा लागतो. तथापि, या प्रकारची केमो कधीकधी निरोगी आणि रोगट अशा दोन्ही पेशींवर हल्ला करते, ज्यामुळे ढेकर येणे, चक्कर येणे, वेदना आणि सतत मळमळणे यांसारखे दुष्परिणाम होतात.

लक्ष्यित केमोथेरपी

या प्रकारच्या केमोथेरपीमध्ये विविध औषधांचा समावेश असतो, जी निरोगी पेशींवर कमीत कमी परिणाम करत कर्करोगाच्या पेशींना लक्ष्य करतात. ही केमोथेरपी पेशींच्या हानिकारक वाढीसाठी जबाबदार असलेल्या विशिष्ट रसायनांवर आणि रेणूंवर हल्ला करून कार्य करते.

केमोथेरपीचे फायदे आणि तोटे

केमोथेरपीचे फायदे

केमोथेरपी उपचार हा कर्करोगावर उपचार करण्याची एक प्रभावी पद्धत आहे. जगभरातील रुग्णांना डॉक्टरांकडून हा उपचार दिला जातो. केमो घेण्याचे अनेक फायदे आहेत, त्यापैकी काही खालीलप्रमाणे आहेत:

व्यापक प्रसार रोखा: कर्करोगाचा प्रसार रोखल्यास, शरीरातील कर्करोगाच्या पेशींवर उपचार करता येतात. यामुळे शस्त्रक्रियेचे यश सुनिश्चित होते आणि शरीराच्या इतर भागांमध्ये पेशींचा प्रसार कमी होतो.
कर्करोगाची पुनरावृत्ती सुनिश्चित करणे: शरीरात पसरलेल्या परंतु डॉक्टरांच्या लक्षात न आलेल्या हानिकारक पेशींना नष्ट करून पुनरावृत्तीचे बदल सुनिश्चित करा.
उपचाराचा पर्याय द्या: केमोथेरपी डॉक्टरांना आणि रुग्णांना, त्यांच्या कर्करोगाच्या टप्प्यानुसार आणि एकूण स्थितीनुसार, कर्करोगावर प्रभावीपणे उपचार करण्यासाठी पर्याय उपलब्ध करून देते.
एकत्रित उपचार: याचा वापर रेडिएशन थेरपी आणि शस्त्रक्रिया यांसारख्या एकत्रित उपचारांसोबत केला जाऊ शकतो. हे प्रभावीपणे काम करते आणि इतर उपचार पद्धतींना साहाय्य करते.
अस्वास्थ्यकर पेशी नष्ट करा: केमोथेरपी हा वेगाने वाढणाऱ्या अस्वास्थ्यकर पेशींना नष्ट करण्याचा आणि रुग्णाच्या शरीरातील कर्करोगाची स्थिती नियंत्रणात आणण्याचा एक प्रभावी मार्ग आहे.

केमोथेरपीचे साइड इफेक्ट्स

केमोथेरपी उपचार हा एक चांगला पर्याय आहे, तथापि काही प्रकरणांमध्ये त्यामुळे ॲनिमिया, हृदय आणि मूत्रपिंडाच्या समस्या तसेच जंतुसंसर्गासारख्या आरोग्याच्या पुढील गुंतागुंती निर्माण होऊ शकतात.

सर्वच बाबतीत प्रभावी ठरेल याची खात्री नाही: प्रत्येक व्यक्तीचे शरीर वेगवेगळे असते आणि औषधे घेतल्यावर त्याची प्रतिक्रियाही भिन्न असते. त्यामुळे, काही प्रकरणांमध्ये हे औषध शरीरातील कर्करोगाच्या पेशी किंवा गाठी काढून टाकू शकते, परंतु त्यांना पूर्णपणे नाहीसे करू शकत नाही.

जीवनावर परिणाम: यामुळे दुष्परिणाम होऊ शकतात आणि जीवनाच्या गुणवत्तेवर परिणाम होऊ शकतो. यामध्ये जड कामे करताना अडचणी येणे, भावनिक गुंतागुंत होणे आणि संसर्ग होणे यांचा समावेश असू शकतो.

डॉक्टरांकडे वारंवार भेटी: प्रकृती आणि स्वास्थ्याची तपासणी करण्यासाठी सतत तपासणी आणि नियमित भेटींची आवश्यकता असते, ज्यासाठी वेळ आणि खूप संयम लागतो आणि ते एक त्रासदायक काम बनते.

केमोथेरपी औषधे

केमोथेरपीची औषधे ही शक्तिशाली, जीवनदायी औषधे आहेत जी विशेषतः विशिष्ट प्रकारच्या कर्करोगांवर उपचार करण्यासाठी वापरली जातात. ही औषधे कर्करोगास कारणीभूत असलेल्या, वेगाने वाढणाऱ्या असंतुलित आणि हानिकारक पेशींवर कार्य करतात. केमो औषधांविषयी थोडक्यात माहिती खालीलप्रमाणे आहे; प्रत्येक औषध वेगवेगळ्या प्रकारे कार्य करते आणि ते एकत्रितपणे किंवा स्वतंत्रपणे वापरले जाऊ शकते.

अल्किलेटिंग एजंट: हे औषध कर्करोगाच्या पेशींमधील डीएनए नष्ट करते आणि त्यांच्या पुनरुत्पादनास प्रतिबंध करते. उदाहरणार्थ, सायक्लोफॉस्फामाइड आणि मेलफालन. यांचा वापर बहुतेकदा ल्युकेमिया आणि लिम्फोमावर उपचार करण्यासाठी केला जातो.
अँटिमेटाबोलाइट्स: ही औषधे निरोगी पेशींच्या वाढीस मदत करणाऱ्या नैसर्गिक पदार्थांसारखीच असतात; ती पेशींना फसवून त्यांचाच वापर करण्यास प्रवृत्त करतात. उदाहरणार्थ, स्तनाचा कर्करोग आणि मोठ्या आतड्याच्या कर्करोगावर उपचार करण्यासाठी वापरले जाणारे मेथोट्रेक्सेट आणि ५-फ्लोरोयुरॅसिल.
वनस्पती अल्कलॉइड्स: ही विशिष्ट प्रकारच्या वनस्पतींपासून मिळवलेली औषधे असून, त्यांचा उपयोग फुफ्फुस आणि अंडाशयाच्या कर्करोगाच्या उपचारांमध्ये केला जातो. पॅक्लिटॅक्सेल आणि व्हिनक्रिस्टीन ही त्याची उदाहरणे आहेत; ही औषधे कर्करोगाच्या पेशींची निर्मिती थांबवतात.
ट्यूमरविरोधी प्रतिजैविक: या प्रकारची औषधे हानिकारक पेशींमधील डीएनए नष्ट करून शरीरातील कर्करोगाला प्रतिबंध करतात. डोक्सोरुबिसिन आणि ब्लिओमायसिन ही स्तनाच्या कर्करोगाच्या उपचारात सर्वाधिक वापरल्या जाणाऱ्या औषधांची लोकप्रिय उदाहरणे आहेत.
टोपोइसोमेरेस इनहिबिटर: या औषधांमध्ये कर्करोगाच्या पेशींमध्ये डीएनएच्या प्रतिकृतीसाठी आवश्यक असलेल्या एन्झाइम्सचा समावेश असतो. उदाहरणार्थ, इरीनोटेकन आणि इटोपोसाइड, जे मोठ्या आतड्याच्या आणि फुफ्फुसाच्या कर्करोगासाठी वापरले जातात.
हार्मोन थेरपी: ही औषधे अशा प्रकारच्या कर्करोगांवर उपचार करतात ज्यांवर हार्मोन्सचा परिणाम होतो, उदाहरणार्थ स्तनाचा आणि प्रोस्टेटचा कर्करोग. आजाराचा प्रसार रोखण्यासाठी ही औषधे शरीरातील नैसर्गिक हार्मोन्सना प्रतिबंधित करतात किंवा त्यांची पातळी कमी करतात.

केमोथेरपी प्रक्रिया

केमोथेरपीसाठी सल्लागार डॉक्टरांच्या मार्गदर्शनाखाली भरपूर नियोजन आणि अंमलबजावणी आवश्यक असते, या प्रक्रियेतील काही आवश्यक टप्पे खालीलप्रमाणे आहेत:

नियोजन आणि तयारी

केमोथेरपी सुरू करण्यापूर्वी, डॉक्टर रुग्णाची संपूर्ण आरोग्य स्थिती आणि कर्करोगाचा टप्पा तपासतात. यासाठी ते रक्त तपासणी, एक्स-रे करतात आणि पूर्वी घेतलेली औषधेही तपासतात. तसेच, रुग्णाला कोणती विशिष्ट ऍलर्जी किंवा आरोग्याच्या इतर समस्या आहेत का, हे देखील जाणून घेतात. त्यानंतरच पुढील प्रक्रिया सुरू केली जाते.

डॉक्टरांच्या देखरेखीखाली दिले जाते

केमोथेरपी रुग्णाला विविध स्वरूपांत दिली जाऊ शकते:

शिरेवाटे: केमोथेरपी सामान्यतः सुईद्वारे शिरांमध्ये इंजेक्शन देऊन दिली जाते. या प्रक्रियेत औषधे शिरांमधून प्रवास करून रक्तप्रवाहात प्रवेश करतात.
तोंडी स्वरूप: केमोथेरपीची काही औषधे गोळ्या आणि द्रव स्वरूपात उपलब्ध असतात, ही तोंडावाटे घेतली जातात आणि पचनसंस्थेद्वारे शरीरात शोषली जातात.
सामयिक: केमोथेरपीची काही औषधे रुग्णाच्या स्थितीनुसार थेट त्वचेवर लावली जातात. ही औषधे क्रीम आणि मलम या स्वरूपात उपलब्ध असतात.
इंजेक्शन्स: बहुतेक केमो औषधे स्नायू आणि त्वचेवर इंजेक्शनद्वारे दिली जातात.

नियोजित उपचार

केमोथेरपीची प्रक्रिया एका चक्रात केली जाते. प्रत्येक चक्रात उपचारांना विराम देण्याचा कालावधी आणि काही विशिष्ट चाचण्या आवश्यक असतात. कर्करोगाच्या रुग्णाच्या प्रकृतीतील सुधारणा तपासण्यासाठी हे चक्र आखलेले असते. याचे वेळापत्रक शरीराची कार्यपद्धती आणि कर्करोगाच्या प्रकारावर अवलंबून असते.

नियमित देखरेख

कर्करोगाच्या उपचारादरम्यान डॉक्टर वेळोवेळी रुग्णाच्या स्थितीवर लक्ष ठेवतात. यामध्ये रक्त तपासणी, औषधांचा परिणाम, रुग्णाची प्रकृती आणि दिलेल्या औषधांना शरीर कसा प्रतिसाद देत आहे, याचा समावेश असू शकतो. डॉक्टर गरजेनुसार औषधांमध्ये बदलही करतात.

साइड इफेक्ट व्यवस्थापन

काही प्रकरणांमध्ये केमोथेरपी प्रक्रियेमुळे जंतुसंसर्ग, केस गळणे, चक्कर येणे आणि अतिसार यांसारखे दुष्परिणाम देखील होऊ शकतात. त्यामुळे, या दुष्परिणामांचे व्यवस्थापन करणे देखील आवश्यक आहे.